Bij de verdeling van een nalatenschap kunnen emoties, verwachtingen en belangen botsen. Escalatie is te voorkomen. Er zijn verschillende stappen en opties mogelijk om samen tot een oplossing te komen.
Ondernemer Sander Meijer stapte het kantoor van de notaris binnen. Hij zag eruit alsof hij een nacht had doorgewerkt. Niet aan zijn bedrijf — dat liep uitstekend. Zijn vermoeidheid had een trieste oorzaak: na zijn vaders dood een paar jaar geleden, was nu z’n moeder overleden. Het huis moest worden leeggeruimd en de nalatenschap afgewikkeld. Hoewel de familie altijd hecht was geweest, bleek de erfenis een onverwachte splijtzwam en worstelden ze met de verdeling van de spullen. Niet bepaald bevorderlijk voor Sanders nachtrust.
Wat is ‘eerlijk’?
‘Het gaat niet eens om het geld,’ zei Sander. ‘Het gaat om het gevoel dat iedereen het anders wil regelen, en we het allemaal denken te weten.’ De notaris knikte. Dat hoorde hij vaker.
In veel families ontstaat onenigheid niet door kwade wil, maar vaak door misverstanden of onduidelijkheid over het proces of over de waarde van goederen. Soms speelt afgunst mee, maar emotionele waarde voor betrokkenen wordt ook vaak onderschat, legde de notaris uit. Hij begreep dan ook dat Sanders broer vond dat hij recht had op de antieke klok, ‘omdat hij deze altijd opwond en poetste voor zijn moeder’. Sander: ‘Maar volgens mij is die klok een klein fortuin waard, dus die geef ik niet zomaar uit handen.’
Hij voegde toe dat zijn zus vooral wilde dat de toewijzing van de klok en de rest van de spullen gewoon eerlijk gebeurde. ‘Maar ja, hoe definieer je “eerlijk”?’
Boedelnotaris
Zeker voor hem als ondernemer — gewend aan structuur, afspraken en procedures — voelde zo’n emotionele chaos ongemakkelijk. Maar een nalatenschap is geen bedrijf. Desondanks kun je het wel zakelijk en zorgvuldig aanpakken. In het geval van Sander stelde de notaris voor om eerst in kaart te brengen waar de familie het wél en niet over eens was. Een boedelnotaris kan daarbij als neutrale partij optreden, door te inventariseren, uitleg te geven over de wet, misverstanden weg te nemen en vooral te de-escaleren. ‘Vaak blijkt dat 80 procent van de boedel geen discussie oplevert. Het gaat regelmatig om een paar emotioneel geladen of waardevolle stukken’.
Bingomachine
Maar wat als je er samen niet uitkomt? Dan kan de notaris een stap verder gaan. In sommige families werkt een loting verrassend goed. De notaris vertelde Sander hoe dat werkt. ‘Wij hebben bijvoorbeeld hier een soort bingomachine. Iedereen krijgt een nummer. Vooraf maken we een fotoreportage van alle goederen waarop men zich met het persoonlijke nummer kan inschrijven. In de machine gaan genummerde ballen en de trekking bepaalt wie welk item krijgt. Het is eerlijk en transparant maar het geeft geen garantie dat iedereen evenveel krijgt.
Een andere optie is een familieveiling. Iedereen biedt op de goederen die hij graag wil hebben. De hoogste bieder krijgt het stuk. Zakelijk, helder, en volgens een bekend principe: wat is het je waard?
Nalatenschapsmediation
Als de emoties hoog oplopen, kan nalatenschapsmediation uitkomst bieden. Een mediator – dat kan ook een notaris-mediator zijn – begeleidt het gesprek, zorgt dat iedereen wordt gehoord, en helpt de familie tot afspraken te komen.
Soms geeft de mediator een bindend advies, waar de betrokkenen zich aan moeten houden. Dan komt er duidelijkheid zonder dat de familie naar de rechter hoeft. Want dat is de minst wenselijke route. Pas als alle eerdere stappen mislukken, blijft de juridische weg over. De rechter kan dan een vereffenaar benoemen — vaak een notaris, soms een advocaat. Die krijgt dan de volledige regie over de afwikkeling. Dan geef je als familie de regie uit handen. Je hebt geen invloed of onderhandelingsruimte meer en geen controle over de keuzes, want de vereffenaar handelt af ‘naar eigen inzicht binnen de wet’. Dat is efficiënt, maar niet altijd bevredigend voor de familie.
Dankbaar
Gelukkig kwam het bij Sander niet zover. Na een paar stevige gesprekken, een heldere inventarisatie en een familieveiling waarin iedereen eerlijk kon bieden op de inboedelstukken van keuze, was de lucht geklaard. Zo kreeg zijn broer inderdaad de klok. Zijn zus een waardevol servies. En Sander zelf? Die heeft onder meer de oude werkbank van zijn vader — niet omdat die veel waard was, maar omdat hij er als kind al naast stond te kijken hoe zijn vader dingen repareerde. Daar was uiteindelijk zijn bedrijf uit gegroeid, waarvoor hij zijn vader nog altijd dankbaar was.
‘Het was even gedoe,’ zegt hij terugkijkend. ‘Maar dankzij de notaris bleef de familie hecht, ook in dit proces. En dat is uiteindelijk meer waard dan welke erfenis dan ook.’
